Bệnh ở cá la hán và cách điều trị

Lần nào cũng bắt đầu từ nước

Các tài liệu thú y đều nêu cùng những nguyên nhân gốc rễ cho phần lớn bệnh ở cá cảnh: căng thẳng, nước kém, nuôi quá dày và bỏ qua bước cách ly. Cá la hán đúng y khuôn mẫu đó. Chúng ăn nhiều, thải nhiều và sống trong nước ấm, nên chỉ cần lỡ một lần thay nước hay bộ lọc yếu đi là cá thể hiện ra rất nhanh.

Trước khi dùng bất kỳ loại thuốc nào, hãy làm ba việc:

1. Thử nước

   Kiểm tra amoniac, nitrit, nitrat, pH và nhiệt độ bằng bộ thử nước dạng dung dịch. Mức cần đạt là amoniac và nitrit bằng không, nitrat thấp, pH khoảng 7,0–8,0 và nhiệt độ ổn định ở 80–86°F (27–30°C). Hướng dẫn về nước và nhiệt độ (tiếng Anh) của chúng tôi giải thích từng chỉ số.

2. Thay nước

   Thay một lượng nước đáng kể bằng nước đã khử clo và cùng nhiệt độ, đồng thời giặt vật liệu lọc cơ học bằng nước cũ trong bể để không làm chết hệ vi sinh có lợi.

3. Quan sát

   Theo dõi cá trong một ngày. Ghi lại cá ăn ra sao, màu sắc, vây, nhịp thở, chỗ cá hay nằm và phân trông thế nào. Nhiều vấn đề nhẹ tự khá lên chỉ nhờ nước sạch.

Hãy dùng bảng này làm điểm khởi đầu, không phải để chẩn đoán:

Bệnh thủng đầu (HITH / HLLE)

Bệnh thủng đầu (hole in the head), còn gọi là bệnh mòn đầu và đường bên (HLLE), là bệnh khiến người nuôi cichlid cỡ lớn lo nhất. Bệnh bắt đầu bằng những vết lõm nhỏ, bạc màu quanh mặt và trán, rồi có thể lan dọc theo đường bên trên thân. Khi nặng, vết lõm sâu thành những vết loét hở.

Nguyên nhân gây bệnh đến nay vẫn còn tranh cãi, và có lẽ không chỉ do một yếu tố. Những yếu tố hay được nhắc đến nhất là:

• Nước kém và lọc không đủ, nhất là khi chất thải hữu cơ tích tụ cao trong thời gian dài.
• Trùng roi đường ruột như Hexamita và Spironucleus, vốn bị quy tội từ lâu. Một số cá bị thủng đầu hóa ra không mang chúng, nên đây chỉ là nghi phạm, chưa phải điều chắc chắn.
• Thức ăn: chế độ ăn đơn điệu hoặc thức ăn để lâu, hay cá bị cho ăn thiếu.
• Than hoạt tính: các nghiên cứu ở cá biển thấy lọc bằng than có liên quan đến HLLE. Chưa rõ điều này có đúng với cichlid nước ngọt hay không.
• Căng thẳng kéo dài do bị cá chung bể ăn hiếp, nhiệt độ lên xuống hoặc pH dao động.

Người nuôi thường làm gì: trước hết cải thiện nước bằng cách thay nước nhiều hơn, thường xuyên hơn và tăng cường lọc sinh học; bỏ than ra khỏi lọc; cho ăn tươi hơn, đa dạng hơn; và loại bỏ mọi nguồn gây căng thẳng. Khi nghi có trùng roi, metronidazole là thuốc được dùng phổ biến nhất, thường trộn vào thức ăn để cá ăn vào. Một số người dùng sản phẩm phối hợp như metronidazole với praziquantel. Bác sĩ thú y chuyên về cá có thể xác nhận ký sinh trùng bằng kính hiển vi.

Nếu phát hiện sớm, bệnh thủng đầu thường ngừng tiến triển và các vết lõm có thể đầy lại, dù vết loét nặng có thể để lại sẹo vĩnh viễn.

Bệnh bong bóng và chướng bụng

Bong bóng bơi giúp cá giữ thăng bằng khi nổi chìm. Khi có trục trặc, cá la hán có thể nổi lềnh bềnh trên mặt nước, khó rời khỏi đáy, chúi đầu xuống hoặc lật nghiêng. Chướng bụng là bụng phình to, và ở cá la hán hai chứng này thường đi cùng nhau.

Nguyên nhân thường gặp: cho ăn quá nhiều, nhất là đồ béo bổ; táo bón; nuốt phải không khí khi đớp cám nổi; nước kém; ký sinh trùng đường ruột; và nhiễm khuẩn. Cá la hán thân ngắn hay dáng “balloon” dễ bị bệnh bong bóng hơn vì thân bị nén lại khiến các cơ quan nội tạng chật chội.

Người nuôi thường làm gì: kiểm tra và chỉnh lại nước, rồi ngưng cho ăn vài ngày, đây là bước đầu tiên phổ biến nhất. Khi cho ăn lại, chia khẩu phần nhỏ hơn và ngâm cám cho mềm trước. Một số người tắm cá bằng muối Epsom hoặc dùng thuốc trị táo bón. Phân trắng dài như sợi kèm chướng bụng và ăn kém là dấu hiệu nghiêng về ký sinh trùng đường ruột, khi đó người ta thường dùng các thuốc gốc metronidazole. Nếu cá không khá lên, bác sĩ thú y có thể chụp X-quang và cho kháng sinh để trị nhiễm trùng nội tạng.

Phòng bệnh rất đơn giản: đừng cho ăn quá nhiều. Hướng dẫn cho ăn (tiếng Anh) của chúng tôi có khẩu phần và lịch cho ăn theo từng độ tuổi.

Bệnh đốm trắng (ich)

Bệnh đốm trắng do ký sinh trùng Ichthyophthirius multifiliis gây ra, trông như những hạt muối rắc trên thân và vây. Cá bị bệnh hay cọ mình vào đồ vật, cụp vây, thở nhanh và bỏ ăn. Bệnh thường xuất hiện sau khi nhiệt độ tụt hoặc sau vận chuyển, hoặc theo cá mới vào bể.

Mấu chốt để chữa bệnh đốm trắng là vòng đời của nó. Ký sinh trùng sống dưới da, rụng ra, sinh sôi trên các bề mặt, rồi phóng ra dạng bơi tự do đi tìm vật chủ mới. Chỉ dạng bơi tự do đó mới bị thuốc tác động, nên phải chữa lặp lại đủ lâu để diệt hết từng lứa. Nghiên cứu khuyến nông của Đại học Florida ghi nhận vòng đời diễn ra nhanh hơn trong nước ấm, điều quan trọng với cá la hán vốn được nuôi ở mức trên 80°F: ký sinh trùng lây nhanh, nên bạn cũng phải ra tay nhanh.

Người nuôi thường dùng: muối hồ cá, và các thuốc trị đốm trắng bán sẵn gốc formalin, xanh malachite hoặc đồng. Bỏ than hoạt tính ra trong thời gian chữa để than không hút mất thuốc, hút sạch đáy bể, và chữa đủ liệu trình ghi trên nhãn kể cả khi đốm trắng đã hết.

Thối vây, nấm và đục mắt

Thối vây

Vây trông tưa, rách hoặc bị ăn mòn dần vào trong, thường có viền trắng, đỏ hoặc sẫm. Nguyên nhân thường là nước bẩn, bị thương do đồ trang trí hay cá chung bể, và căng thẳng. Nước sạch thường chặn được những ca nhẹ. Với ca đang nặng dần, người nuôi hay dùng các sản phẩm kháng khuẩn như erythromycin hoặc kanamycin. Những mảng trắng lan nhanh trên thân, miệng hay vây có thể là columnaris, một bệnh do vi khuẩn thường gặp ở cá nước ấm, cần chữa kịp thời.

Nhiễm nấm

Nấm như Saprolegnia hiện ra thành những túm sợi màu trắng xám như bông gòn, thường mọc trên vết thương hoặc chỗ bị tổn thương chứ không mọc trên da lành. Hãy xử lý cả nguyên nhân (vết thương và nước) chứ không chỉ riêng nấm. Xanh methylene và các thuốc trị nấm bán sẵn là lựa chọn thường dùng. Nếu “nấm” lan nhanh, hãy nghi là columnaris.

Đục mắt

Một lớp màng trắng đục phủ trên mắt. Một mắt bị đục thường là do bị thương, chuyện hay gặp ở cá la hán vì chúng lao vào kính hoặc đâm vào đồ trang trí; mắt thường tự trong lại khi nước sạch. Cả hai mắt bị đục gợi ý vấn đề về nước hoặc nhiễm trùng. Hãy chỉnh nước trước, rồi cân nhắc dùng thuốc kháng khuẩn nếu không khá lên. Mắt lồi hoặc đục kéo dài nhiều tuần thì nên đưa đi bác sĩ thú y.

Căng thẳng, lờ đờ và màu sẫm

Cá la hán buồn vui gì cũng hiện ra ngoài. Cá khỏe thì màu tươi, tò mò và hăng hái giành ăn. Cá bị căng thẳng thì sẫm màu, nổi sọc hoặc mảng đen đậm, nằm dưới đáy hay nép vào góc, cụp vây và bỏ ăn. U đầu cũng hay xẹp theo (xem bài u đầu).

Những tác nhân thường gặp gồm:

• Bể mới, vận chuyển hoặc sắp xếp lại đồ trang trí. Cá sẫm màu đôi chút trong một hai tuần đầu là bình thường.
• Vấn đề về nước: amoniac, nitrit, máy sưởi hỏng hoặc pH dao động.
• Cá nuôi chung, một con cá nhìn thấy qua vách ngăn, hoặc chính cái bóng của nó. Xem bài nuôi chung (tiếng Anh).
• Người qua lại đông, ồn ào hoặc bị gõ vào kính liên tục.
• Giai đoạn đầu của bất kỳ bệnh nào kể trên.

Cá ngáp trên mặt nước là tình trạng khẩn cấp: kiểm tra ngay nhiệt độ, oxy và amoniac, rồi thay nước. Còn không, hãy khắc phục những gì bạn tìm ra, giữ nếp chăm sóc đều đặn và cho cá thời gian. Nếu màu sẫm và ăn kém kéo dài quá vài ngày dù nước tốt, hãy quan sát kỹ hơn để tìm dấu hiệu bệnh.

Bể cách ly cơ bản và cách phòng bệnh

Bể cách ly giúp bạn chữa riêng một con cá mà không phải bỏ thuốc cả bể chính hay làm hại vi sinh trong lọc. Bể này cũng dùng luôn để cách ly cá mới. Với cá la hán, một bể đơn giản là đủ:

• Một bể trống khoảng 20–40 gallon (75–150 lít), tùy cỡ cá.
• Máy sưởi, nhiệt kế và nắp đậy kín. Cá la hán bệnh vẫn có thể nhảy ra ngoài.
• Một lọc bông (lọc vi sinh) để chạy sẵn trong bể chính, để khi cần là đã có vi sinh.
• Không than hoạt tính, không đồ trang trí, trừ một vật trơn láng nếu cá cần chỗ núp.
• Lúc đầu lấy nước từ bể chính để nhiệt độ và pH khớp nhau.

Nước có thuốc vẫn cần thay, và bể nhỏ thì bẩn rất nhanh, nên hãy thử nước thường xuyên. Nhiều người nuôi cách ly cá mới từ hai đến bốn tuần trước khi cho vào bất kỳ hệ thống bể nào đang chạy ổn định.

Tóm lại, cách phòng bệnh

Giữ bể đủ rộng, lọc đủ mạnh và thay nước đều đặn (hướng dẫn thiết lập bể (tiếng Anh) có nói về lọc). Cho ăn thức ăn chính loại tốt mà không cho ăn quá nhiều, tránh cá mồi không rõ nguồn gốc, nuôi cá la hán riêng một mình, và cách ly cá mới về. Cá được nuôi như vậy hiếm khi phải cần đến trang này.

Để có bức tranh toàn cảnh về chăm sóc hằng ngày, hãy bắt đầu từ cẩm nang nuôi cá la hán của chúng tôi. Người nuôi ở San Diego có thể mang thắc mắc đến Pet Zone Tropical Fish.