Nuôi cho cá la hán lên u đầu

U đầu là gì

U đầu (kok, còn gọi là “gù” hay cái đầu) là khối phồng trên trán cá la hán. Giới sinh học gọi nó là bướu gáy (nuchal hump), và nhiều loài tổ tiên Trung Mỹ của cá la hán cũng có, trong đó có cá Midas. Riêng ở cá la hán, các nhà lai tạo đã đẩy nó vượt xa bất cứ thứ gì thấy được ở cá ngoài tự nhiên.

U đầu không phải xương, cũng không phải khối u bệnh. Một nghiên cứu về cá Midas (đăng trên General and Comparative Endocrinology) mô tả bướu này chủ yếu là mô dưới da phồng lên vì chứa dịch, cùng một ít mỡ dự trữ. Ở loài đó, bướu to lên trước mùa đẻ, phụ thuộc vào hormone từ tuyến sinh dục, rồi xẹp xuống khi cá bố mẹ chăm con. Điều này khớp với những gì người nuôi cá la hán thấy hằng ngày: u đầu là mô sống, luôn thay đổi theo thể trạng và tâm trạng của cá.

Vì một cái u to, đẹp dáng là thứ quyết định giá của nhiều dòng cá, nó cũng là bộ phận bị thêu dệt và bị quảng cáo nhiều hơn bất cứ phần nào khác trên con cá.

Di truyền đặt ra giới hạn, cách nuôi quyết định cá đạt được bao nhiêu

Nhà lai tạo, người bán và người nuôi lâu năm đều đồng ý một điều: di truyền là yếu tố lớn nhất quyết định độ to của u đầu. Một con cá từ dòng Kamfa mạnh hoặc dòng Zhen Zhu (Trân Châu, ZZ) u to có tiềm năng lên đầu lớn. Một con cá hạng thường không rõ bố mẹ có thể chẳng bao giờ có hơn một cục u khiêm tốn, dù được nuôi tốt đến đâu.

Cách nuôi có quan trọng, nhưng chỉ phát huy trong giới hạn di truyền đó. Nước tốt và thức ăn tốt giúp cá đạt tới tiềm năng và giữ được nó. Nước bẩn và căng thẳng khiến cá không đạt tới, thậm chí làm xẹp cái u đã lên. Không có thức ăn, thuốc bổ hay mẹo nào biến một con cá đầu nhỏ thành cá thi đấu.

Cách chăm giúp lên u cũng chính là cách chăm giữ cho bất kỳ con cá la hán nào khỏe mạnh:

• Nước ấm và ổn định ở 80–86°F (27–30°C), pH khoảng 7,0–8,0, amoniac và nitrit bằng không, nitrat thấp. Xem bài nước và nhiệt độ (tiếng Anh).
• Đủ chỗ để lớn. Tính ít nhất 75 gallon (284 lít) cho một con trưởng thành. Chi tiết có trong bài thiết lập bể (tiếng Anh).
• Thức ăn viên chính loại tốt với lượng vừa phải, không phải cả đống món thưởng béo bổ. Hướng dẫn cho ăn (tiếng Anh) của chúng tôi có lịch cho ăn theo từng độ tuổi.
• Ít căng thẳng và được tương tác mỗi ngày. Con cá tự tin, hay tuần tra quanh bể và bơi ra sát kính thường khoe dáng nhiều hơn.

Khi nào u đầu lên: các mốc tuổi

Mỗi dòng và mỗi con cá mỗi khác, nên hãy xem đây là khoảng thời gian thường gặp chứ không phải hạn chót. Cá lên u muộn là chuyện rất thường.

Nếu cá của bạn tám tháng tuổi mà chưa có u, đừng hoảng. Nếu cá đã hai tuổi, khỏe mạnh, được nuôi đàng hoàng mà vẫn không có u, thì nhiều khả năng câu trả lời nằm ở di truyền.

Đầu nước và đầu cứng

Bạn sẽ nghe người nuôi và người bán gọi u là đầu nước (water kok) hoặc đầu cứng (hard kok), còn semi là loại ở giữa. Đây là cách gọi trong giới chơi cá, không phải phân loại khoa học, và mỗi người bán dùng một kiểu, khá tùy tiện. Có người nuôi còn cho rằng đó chẳng qua là chiêu tiếp thị. Dù vậy, khuôn mẫu chung vẫn có ích khi bạn đi xem cá.

Đầu nước là kiểu phần lớn người mua muốn có, nhưng cũng là kiểu lộ vấn đề nhanh nhất. Đó không hẳn là khuyết điểm mà giống một hệ thống báo động sớm hơn. Nếu một cái đầu nước to bắt đầu xệ xuống, hãy kiểm tra nước trước tiên.

Vì sao u đầu bị xẹp

U đầu bị xẹp là một trong những nỗi lo chúng tôi nghe nhiều nhất. Đa số trường hợp, đó là triệu chứng của một vấn đề khác, và đa số trường hợp u sẽ lên lại khi nguyên nhân được khắc phục.

• Vận chuyển và chuyển bể. Gần như con cá la hán nào cũng đến nơi với cái đầu xẹp lép sau khi bị đóng bao, đóng thùng rồi thả vào bể mới. Hãy cho cá vài tuần nước ổn định rồi hẵng đánh giá. Xem bài vận chuyển và thuần nước (tiếng Anh).
• Chất lượng nước. Amoniac, nitrit, nitrat cao hay nhiệt độ tụt đều hiện lên u đầu rất nhanh.
• Căng thẳng. Bể mới, sắp xếp lại đồ trang trí, có cá nuôi chung, đặt bể chỗ đông người qua lại hay bị gõ vào kính, hoặc cá vừa thua trận qua vách ngăn.
• Bệnh. Ký sinh trùng, chướng bụng và nhiễm trùng làm cá sa sút. U đầu xẹp kèm màu sẫm, cụp vây hay ăn kém thì nên xem ngay trang bệnh cá của chúng tôi.
• Sinh sản. Người nuôi hay thấy u to nhỏ thay đổi quanh mùa đẻ, đúng như nghiên cứu ở cá Midas đã ghi nhận.
• Tuổi tác và thức ăn. Cá quá già và cá ăn thức ăn kém hoặc để lâu thường sa sút thể trạng, và u đầu cũng xuống theo.

Những lời đồn về u đầu: thức ăn, hormone và soi gương

Thức ăn “kích u”

Nhiều loại cám viên cho cá la hán được quảng cáo là công thức lên đầu, lên u. Cám viên giàu đạm loại tốt giúp cá lớn, nên sản phẩm chất lượng có thể giúp cá đạt tới tiềm năng. Điều không thức ăn nào làm được là thêm cho cá cái u mà vốn dĩ nó sẽ không bao giờ có. Nhồi cho cá la hán những món béo bổ như tôm, krill hay trùn huyết để ép lên đầu thường phản tác dụng: nhiều chất thải hơn, nước tệ hơn, dễ chướng bụng hơn, và chính cái u lãnh hậu quả. Hãy cho ăn cám viên chính, dùng món thưởng vừa phải, và đổi hiệu nếu bạn thích.

Hormone

Việc dùng hormone từ lâu đã là mối lo về đạo đức trong ngành cá cichlid cảnh, kể cả cá la hán, chủ yếu để kích màu và kích cá con phát triển sớm nhằm bán kiếm lời nhanh. Chúng tôi không khuyên dùng bất kỳ loại sản phẩm hormone nào cho cá cảnh. Không có bằng chứng cho thấy chúng tạo ra được cái u bền và khỏe, và người mua vẫn thường được cảnh báo rằng cá con có màu đậm bất thường và lên đầu sớm có thể không giữ được vẻ ngoài đó. Sản phẩm nào hứa hẹn kết quả thần kỳ trong vài ngày thì nên tránh xa.

Soi gương

Một số người nuôi áp gương vào kính vài phút cho cá xòe vây với cái bóng của chính nó. Cách này đúng là làm cá la hán phồng mang, lên màu và trông to hơn trong chốc lát, và người nuôi vẫn còn tranh cãi liệu soi ngắn đều đặn có giúp cá phát triển hay không. Điều ai cũng đồng ý là soi quá nhiều gây căng thẳng, mà căng thẳng thì làm xẹp u. Nếu có dùng gương, chỉ soi ngắn và thỉnh thoảng, và đừng bao giờ để gương luôn trong bể.

Kỳ vọng cho thực tế

Nếu độ to của u đầu quan trọng với bạn, quyết định lớn nhất nằm ở lúc mua. Hãy xem cá bố mẹ hoặc ảnh của chúng, mua từ người bán hiểu rõ dòng cá, và hiểu rằng mua cá con lúc nào cũng có phần may rủi. Cách giám khảo và người mua đánh giá dáng đầu, vảy châu và màu sắc có trong bài chấm điểm cá (tiếng Anh), còn sự khác nhau giữa các dòng có trong hướng dẫn về các dòng cá.

Sau đó, hãy làm tròn phần việc của mình: nước ổn định, cho ăn hợp lý, đủ không gian và ít căng thẳng. U đầu lên nhiều nhất trong khoảng 6 đến 12 tháng rồi đầy đặn dần sau đó; u sẽ tạm xẹp sau những lần chuyển bể hay bị xáo trộn; và hãy đánh giá cá khi nó đã ổn định được một thời gian. Nếu bạn muốn bắt đầu với một con cá đã lộ đầu, có thể xem những con đang có tại flowerhorn.co.

Và hãy nhìn cho rộng. Một con cá la hán đầu nhỏ vẫn có đủ cá tính, vẫn bơi ra kính chào bạn và vẫn sống hơn chục năm, những điều làm loài cá này đáng nuôi. Góc đó của thú chơi có trong bài cá la hán làm thú cưng, và các hướng dẫn chăm sóc khác được tập hợp trong cẩm nang nuôi cá la hán.